آثارعطار ومقام اودر ادبیات فارسی
آثار عطار ومقام او در ادبیات فارسی :
از روزگار عطار تا به امروز ، کتاب های بسیاری به این شاعر بزرگ نسبت داده شده است که اغلب آن ها نوشته او نیست . امروزه ،به برکت پژوهش های جدید ، تنها از نگارش این آثار به قلم عطار ، اطمینام داریم : چهار مثنوی به نام های « منطق الطیر » ، «الهی نامه » ، « مصیبت نامه » و «اسرارنامه » وهم چنین «دیوان » عطار ، مجموعه رباعی های او به نام «مختارنامه » وتنها کتاب منثور او به نام «تذکرة الاولیاء » است.
نام عطار در تاریخ ادبیات ایران ، با شعر عرفانی گره خورده است وآثار او ، از بهترین نمونه های ادبیات عارفانه به شمار می رود . همانطور که دکتر شفیعی کدکنی می گوید : به لحاظ تاریخی ، شعر عطار ، بعداز شعر سنایی ، دومین اوج شعر عرفانی فارسی است وپس از عطار بلندترین قله شعر عرفانی ، شعر مولوی است . سه موج بزرگ ، حیرت آور در این در یا وجود دارد : اولی سنایی ودوم عطار وسوم مولوی . زبان ساده عطار ، از مهمترین ویژ گیهای این شاعر است اودر آثار خود ، بسیاری از مفاهیم ژرف عرفانی را به شکلی ساده وآسان بازگو می کند .
عطار بسیاری از آدمهای طبقات پایین اجتماع را به دنیایی قصه ها وشعر های خود راه داد وبا این کار ویژگیهای اجتماعی وسیاسی روزگار خودرا به آیندگان نشان داد. باید از کتاب تذکره الاولیا یاد کنیم که در نوع خود بی نظیر است کمتر کتابی را می شناسیم که نثری به این سادگی وزیبایی داشته باشد وسرشار از موسیقی وایجاز است .
عطار در نگاه دیگران :
(مولانا ، «دیوان شمس») :
اگر عطار شاعر بود سنایی شاه وافق بود نه اینم من نه آنم من که گم کرده ام سروپارا
جانی که رو این سو کند بابایزید او خو کند یا در سنایی رو کند یا بودهدعطاررا
« هلموت ریتر ، دریای جان »
«من در نوشته های اسلامی دیگر ، چنین انتقاد اجتماعی تندوسخت که در داستان های عطار از ارباب قدرت شده است ، ندیده ام .»
«مجموع حکایات در آثار منظوم ومنثور عطار 1885 قصه است که شاید در آثار هیچ از شعرای فارسی زبان ، این مایه از قصص نتوان یافت .»
(بدیع الزمان فروزانفر، «شرح احوال ونقد وتحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری»
« اگر صوفیه کلام عطار را « تازیانه سلوک » خوانده اند ، به سبب تاثیری است که این گونه سخنان پر درد وشور او در دل های مستعد اهل سلوک تواند داشت .»
(عبدالحسین زرکوب ، جستجو در تصوف ایران )
آثار عطار :
1- «مختارنامه » مجموعه رباعیات عطار 2- مثنوی «مصیبت نامه » قصه ها وحکایت های زیبا
2- مشهورترین مثنوی عطار (منطق الطیر ) 4- دیوان عطار شامل غزل ها شعر های دیگر شاعر است هنر او در غزل سرایی کم نظیر است .5- تذکرة الاولیاء تنها کتاب نثر عطار ویکی از شاهکارهای ادبیات فارسی که زندگی وسخنان 72 عارف مسلمان را شرح داده وآخرین فصل در باره حسین منصور حلاج ، عافر نامدار جهان اسلام است
ادامه مطلب :
نام کتاب فرهنگ کاربرد آیایات وروایات در اشعار شیخ فرید الدین عطار نیشابوری
سال چاپ : اول زمستان 1373(به مناسبت کنگره جهانی بزرگداشت عطار نیشابوری )
تالیف : دکتر رضا اشرف زاده
ازبین آثار ذکر شده بالا منطق الطیر کتابی برجسته ودر حقیقت یک دوره سیر وسلوک عرفانی سالکان راه خدا را باز می گوید .
ازمقامات تبتّل ، تا فنا پله پله تا ملاقات خدا
در آثار عطار ارادت خاص او به خاندان نبوت وآل رسول ،که با شوق عجیب ودر خور اعتنا از این خاندان مبارک ومهبط وحی الهی وبا زبانی گرم وگیرا وزنده وپویا ستایش خداوند را آغاز می کند وبا عجز وانکسار ، سر بر درگاه بی چون او می ساید که:
یا اله العالمین ! در مانده ام غرق خون ، بر خشک ، کشتی رانده ام
دست من گیر ومرا فریادرس دست برسر ، چنددارم چون مگس ؟
ای گناه آمرز وعذر آموز من سوختم صدره ، چه خواهی سوزمن ؟
چون ندانستم ، خطا کردم ، ببخش بردل وبرجان پردردم ، ببخش ! بااین زبان وبیان معصومانه به درگاه او التجا می کند وبا چشم گریان شرح رحمتهای بی منتهای اورا می دهد. از آن پس از رسول خدا (ص) عاشقانه سخن می گوید واز «خواجه دینا ودین » ورحمه للعالمین « چنین در می خواهد :
یا رسول الله بس در مانده ام باد در کف ، خاک برسر ، مانده ام
بی کسان را کس تویی در هر نفس من ندارم در دو عالم جز تو ، کس
یک نظر سوی من غمخواره کن چاره ء کار من بیچاره کن
گرچه ضایع کرده ام عمر از گناه توبه کردم ! عذر من از حق بخواه ...
ازدرت گر شفاعت ، در رسد معصیت را مهر طاعت در رسد
ای شفاعت خواه مشتی تیره روز! لطف کن ! شمع شفاعت برفروز...
دیده ء جان رالقای توبس است هردوعالم را رضای توبس است !
« منطق الطیر »
وسرانجام از او ، چنین حاجت می خواهد :
حاجتم آن است ای عالی گهر کز سر فضلی کنی در من ، نظر
از گنه رویم نگردانی سیاه حق هم نانی من داری نگاه !
بعداز بیان فضیلت خلفا ، از علی (ع) چنین می سراید ؛
خواجه ءحق ، پیشوای راستین کوه حلم وباب علم وقطب دین
ساقی کوثر ، امام رهنمای ابن عم مصطفی ، شیر خدای
مرتضای مجتبی ، جفت بتول خواجه ء معصوم ، داماد رسول
گشته اندر کعبه ، آن صاحب قبول بت شکن بر پشتی دوش رسول
در ضمیرش بود مکنونات غیب زان بر آوردی ید بیضا زجیب
گرید بیضا نبودش آشکار کی گرفتی ذوالفقار آنجا قرار
گاه در جوش آمدی از کار خویش گه فرو گفتی به چَه ، اسرار خویش
در همه آفاق همدم می نیافت در درون می گشت ومحرم می نیافت « منطق الطیر »
عطار نیشابوری ، گاهی از پاره های جگر لخت لخت امام حسن (ع) می گوید ومی گوید وبر مسبب آن لعنت می فرستد:
نور چشم مصطفی ومرتضی شمع جمع انبیاء واولیا ء
جمع کرده حسن خلق وحسن ظن جمله ء افعال ، چون نامش ، حسن ...
جد وی ، کز وی دو عالم بود، پر ساختی خود را برای او شتر
نوش کرد آن زهر وغمّازی نکرد جان بداد وترک جان بازی نکرد
زهر شد زیر وبر افکند از زبر آن جگر گوشهء پیمبررا ، جگر
لخت لختش از جگر خون اوفتاد تاکه در خون ، جانش بیرون اوفتاد
سرخ دید از خون جان ، صد جای او هر که شد در خون جانش ، وای او
« مصیبت نامه »
ودر مختارنامه با زبان رباعی ،در باره ء امام حسن (ع) نیز چنین می گوید :
ای ماه زحسن خلق تو یافته ،بهر پر مشک زعطر خلق تو جمله دهر
وزهر دو جهان ، کجا توان برد این قهر کآن آب حیات را بکشند به زهر
«مختارنامه »
یعدازآن نوبت به ذریّه دیگر پیامبر ، پسر مرتضی ، برادر مجتبی وفرزند زهرا می رسد ، او را در همه جا «پیشرو ده معصوم » می نامد ودر هفت آسمان وهشت باغ بهشت ونه چرخ وفلک ، به مانند او کسی را نمی شناسد :
ای گوهر کان فضل ودر یای علوم وزرای تو دُر درج گرودن ، منظوم
بر هفت فلک ندید ودر هشت بهشت نه چرخ ، چو تو ، پیشرو ده معصوم
«مختارنامه »
بعداز بیان فضیلت امام حسین (ع) بر او ندبه می کند ، به کشندگان او لعنت می فرستد آنهارا ننگ کافران می داند وآرزو می کند که سگ سیاه درگاه او باشد :
کیست حق را وپیمبررا ،ولی آن حسن سیرت ، حسین بن علی
آفتاب آسمــــــــــــان معرفت آن محمد صورت وحیدر صفت
نه فلک را تا ابد مخدوم بود زان که اوسلطان ده معصوم بود
قرة العین امام مجتبی شاهد زهرا ، شهید کربلا
در تموز کربلا تشنه جگر سر بریدندش ، چه باشد زین بتر
هر که در رویی چنین آورد ، تیغ لعنتم از حق بدو آید دریغ
کاشکی ، ای من سگ هندوی او کمترین سگ بودمی در کوی او
یادر آن تشویر ، آبی گشتمی در جگر اورا شرابی گشتمی
« مصیبت نامه »
در تذکرة اولیاء ، به عنوان تیمّن وتبرک ، از امام جعفر صادق (ع) در باب اول ، سخن می گوید که ذکر اورا ذکر دوازده امام می داند ؛
« آن سلطان ملّت مصطفوی ، آن برهان حجّت نبوی ، آن عامل صدیق ، آن عالم تحقیق ، آن میوهء دل اولیاء آن جگر گوشه ء انبیاء ، آن ناقد علی ، آن وارث نبی ، آن عارف عاشق ، جعفر الصادق – رضی الله عنه -......که ایشان همه یکی اند ، چون ذکر او کرده شود ، از آن همه بود ، نبینی که قومی که مذهب اودارند ، مذهب دوازده امام دارند ، یعنی یکی ، دوازده است ودوازده یکی ، اگر تنهاصفت او می گویم ، به زبان وعبارت من راست نیاید که در همه علوم واشارات وعبارات ، بی تکلفی ، به کمال بود وقدوهء جمله مشایخ بود واعتماد همه بروی بود ومقتداء مطلق بود ، هم الهیان را شیخ بود وهم محمدیان را امام وهم اهل ذوق را پیشرو وهم اهل عشق را پیشوا ، هم عبّاد را مقدم ، هم زهاد را مکرّم .......» تذکرة اولیاء
این است اعتقاد وارادت عطار نیشابوری به خاندان عصمت وطهارت ، واین ، از مردی دل آگاه وصاحب علم ومعرفت وعارف وآشنا به قرآن وحدیث وتفسیر ،چون او ، بدیع وشگفت نیست .
تهیه وتنظیم : عزت دلیریان گروه کارشناسی ادبیات فارسی 91 ثامن مشهد
منابع : کتاب عطار نوشته مسعود علیا زیر نظر شورای کارشناسی دفتر انتشارات کمک آموزشی – فرهنگ کاربرد آیات وروایات در اشعار عطار نیشابوری